این‌ استاندارد به نحوه‌ حسابداری‌ سرمایه‌گذاریها (شامل سرمایه‌گذاری در ابزارهای مشتقه و حسابداری مصون‌سازی) و الزامات‌ افشای‌ اطلاعات‌ مربوط‌ می‌پردازد.

ولی موارد زیر در این‌ استاندارد مورد بحث‌ قرار نمی‌گیرد:

• حسابداری منافع در واحدهای‌ تجاری‌ فرعی طبق استاندارد حسابداری 39 صورتهای مالی تلفیقی و حسابداری منافع در مشارکتهای خاص و واحدهای تجاری وابسته‌ در صورتهای‌ مالی‌ تلفیقی و مجموعه طبق‌ استاندارد حسابداری 20 سرمایه‌گذاری در واحدهای تجاری وابسته و مشارکتهای خاص.
• سرمایه‌گذاری‌ در املاک‌.

   پیشینه  

استاندارد حسابداری 15 جزو اولین مجموعه‌ است که، در سال 1379، در ایران، با عنوان رهنمودهای‌حسابداری منتشر شد و اجرای اونا به واحدهای تجاری توصیه شد (یعنی سال اول داوطلبانه بود)؛ ولی از سال 1380 تا الان با عنوان استانداردهای‌حسابداری لازم‌الاجرا هستند. ویرایش فعلی این استاندارد - که از سال 1405 لازم‌الاجراست - در سال 1404 مورد تجدیدنظر قرار گرفت. این تجدیدنظر عمدتا با هدف پوشش‌دادن حسابداری ابزارهای مشتقه (شامل حسابداری مصون‌سازی) و بهبود الزامات مربوط به حسابداری سرمایه‌گذاریها انجام شد.

تغییرات اصلی ویرایش تجدیدنظرشده 1404 نسبت به ویرایش قبلی:

• تعاریف این استاندارد، با توجه به تغییرات ایجادشده، اصلاح و برخی تعاریف جدید به آن اضافه شده است.
• نحوه حسابداری سرمایه‌گذاری در ابزارهای مشتقه، که با هدف کسب منافع حاصل از افزایش ارزش یا استفاده به عنوان ابزار مصون‌سازی انجام می‌شود، تشریح شده است.
• اصطلاح "ارزش منصفانه" جایگزین عبارت "خالص ارزش فروش" شده است.
• طبق نسخه قبلی استاندارد، سرمایه‌گذاریهای سریع‌المعامله در بازار که به عنوان دارایی جاری طبقه‌بندی می‌شدند، به یکی از دو روش “ارزش بازار” یا “اقل بهای تمام شده و خالص ارزش فروش” در صورت وضعیت مالی منعکس می‌گردید.
• در نسخه تجدیدنظرشده، صرفاً روش “ارزش منصفانه” برای اندازه‌گیری این سرمایه‌گذاریها الزامی شده است.
• تغییر طبقه‌بندی سرمایه‌گذاریهای جاری به بلندمدت به مواردی محدود شده است که واحد سرمایه‌گذار حداقل به نفوذ قابل ملاحظه در واحد سرمایه‌پذیر دست یافته باشد.

   تغییرات گسترده و سریع در سطح بین‌المللی و جاموندگی ایران در حسابداری سرمایه‌گذاریها  

نکته جالب توجه درباره استاندارد حسابداری 15 اینه که همون سال 1380 که رعایت این استاندارد در ایران لازم‌الاجرا شد (یعنی سال 2000)؛ معادل بین‌المللیش، یعنی IAS25، در سطح بین‌المللی کنار گذاشته شد! و IAS39 و IAS40 جایگزینش شدند. و حتی از 2018 هم IFRS9 جایگزین IAS39 شده!! یعنی استانداردهای حسابداری لازم‌الاجرا در ایران در ارتباط با حسابداری سرمایه‌گذاریها نسبت به استانداردهای بین‌المللی خیلی جا موندن. البته با تجدیدنظری که در سال 1404 انجام شد، بخشی از این جاموندگی جبران شده. ولی شخصا امیدوارم با لازم‌الاجرا شدن IAS40 و IFRS9 (یا حداقل IAS39) در ایران این جاموندگی بطور کامل جبران بشه، و مغایرتهایی که در این ارتباط بین استانداردهای ایران و IFRS وجود داره، برطرف بشه. 

   دامنه گسترده مصادیق سرمایه‌گذاریها  

طبق استاندارد حسابداری 15، سرمایه‌گذاریها نوعی‌ دارایی‌ هستند که‌ واحد سرمایه‌گذار برای‌ کسب‌ منافع‌ اقتصادی‌ از طریق‌ دریافت منافع‌ (به‌ شکل‌ سود سهام‌ و سود تضمین‌ شده‌)، افزایش‌ ارزش، پوشش ریسک‌های آتی‌ یا مزایای دیگر (مانند مزایای‌ ناشی از مناسبات‌ تجاری‌) نگهداری‌ می‌کنه.

همینطور که میبینید، دامنه این تعریف اینقدر گسترده‌ست که انواع و اقسام مصادیق رو در بر میگیره؛ از سرمایه‌گذاری در سپرده‌های بانکی تا اوراق مشارکت و انواع اوراق مشتقه و سهام و فلزات گران‌بها و جواهرات و آثار هنری و حتی حیوانات و گیاهان و ماشین‌آلات و تجهیزات و ملزومات اداری و... خلاصه هر جووووووور دارایی که واحد تجاری تحصیل میکنه که از افزایش منافع اقتصادیش از طریق‌ دریافت منافع‌ (به‌ شکل‌ سود سهام‌ و سود تضمین‌ شده‌)، افزایش‌ ارزش، پوشش ریسک‌های آتی‌ یا مزایای دیگر (مانند مزایای‌ ناشی از مناسبات‌ تجاری‌) بهره‌مند بشه. البته به شرط اینکه قصد واحد تجاری استفاده از این داراییها در عملیاتش نباشه (به‌جز واحدهای تجاری سرمایه‌گذاری).

   سرمایه‌گذاریها؛ پیچیده‌ترین نوع داراییها  

چرا؟! چون ما درباره هیچ دارایی دیگه‌ای (حتی هیچ عنصر دیگه صورتهای مالی - یعنی، بدهی‌ها، حقوق مالکانه، درآمدها، و هزینه‌ها) به اندازه سرمایه‌گذاریها استاندارد نداریم! و همه این استانداردها هم جزو پیچیده‌ترین استانداردهای حسابداری هستند. (در ایران، استانداردهای حسابداری 15، 18، 20، 38، 39، 40 و 41) 

علاوه بر این، استانداردهای حسابداری هیچ دارایی دیگه‌ای (حتی هیچ عنصر دیگه صورتهای مالی) به اندازه استانداردهای حسابداری سرمایه‌گذاریها در طول سالهای گذشته تغییرات نداشته. 

به خاطر همین، اگه هر کسـی ازتون پرسید پیچیده‌ترین قلم صورتهای مالی چیه؟ با اطمینان بهش بگید: سرمایه‌گذاریها

   حسابداری سرمایه‌گذاری در املاک  

درباره این استاندارد هم تا دلتون بخواد نکات ظریف و بااهمیتی وجود داره. ولی نکته مهمی که به نظرم رسید اینجا بهش اشاره کنم، اینه که، طبق بند 3 استاندارد حسابداری 15، سرمایه‌گذاری در املاک در دامنه کاربرد این استاندارد قرار نداره. یعنی اگه ما در واحد تجاری‌مون در املاک (شامل زمین، ساختمان، زمین و ساختمان، یا بخشی از ساختمان) سرمایه‌گذاری کرده باشیم؛ مجاز نیستیم برای حسابداریش از استاندارد حسابداری 15 استفاده کنیم.

خب پس چیکار باید بکنیم؟!

استاندارد حسابداری 34 تکلیف رو روشن کرده. طبق این استاندارد، اگه ما درباره یه موضوعی (مثل همین سرمایه‌گذاری در املاک) استاندارد مربوط نداشته باشیم،‌ مدیریت باید از  قضاوت خودش برای تعیین و بكارگیری رویه حسابداری اون موضوع استفاده کنه. البته به شرط اینکه اولا، اون رویه حسابداری که انتخاب میکنه و بکار میگیره، ویژگیهای کیفی اطلاعات رو حفظ کنه (یعنی، مربوط بودن، قابل‌اتکا بودن، قابل‌مقایسه بودن و قابل فهم بودن)؛ و ثانیا، در انتخاب اون رویه حسابداری از منابع زیر استفاده کرده باشه:

• الف. الزامات استاندارد‌های حسابداری موضوعات مشابه؛ و
• ب. مفاهیم نظری گزارشگری مالی. 
• همچنین، بیانیه‌های سایر نهاد‌های استانداردگذار كه از مفاهیم نظری مشابه برای استانداردگذاری استفاده می‌كنند (به شرط عدم تضاد با منابع فوق)

سرتون رو درد نیارم! درباره سرمایه‌گذاری در املاک، استاندارد مشابه که نداریم. از مفاهیم نظری هم که چیزی دست‌گیرمون نمیشه. ته ته تهش باید بریم سراغ IAS40 که به طور ویژه مربوط میشه به سرمایه‌گذاری در املاک. البته طبق اخبار غیررسمی، به احتمال زیاد موضوع یکی از استانداردهای حسابداری بعدی لازم‌الاجرا در ایران سرمایه‌گذاری در املاک خواهد بود (مثلا، ممکنه استاندارد حسابداری 45 باشه). ولی خب تا اون موقع چیکار کنیم؟ هم میتونید به متن اصلی یا ترجمه فارسی IAS40 مراجعه کنید؛ هم اینکه ما در مجموعه ویدئوهای آموزشی استانداردهای حسابداری الزامات IAS40 رو هم آموزش دادیم.

ویدئوهای آموزشی استاندارد حسابداری 15 حسابداری سرمایه‌گذاریها (تجدیدنظرشده 1404)

برای آموزش کامل الزامات این استاندارد،‌ شامل روشهای مجاز حسابداری مصون‌سازی تغییرات ارزش منصفانه و مصون‌سازی تغییرات جریانهای نقدی همراه با چندین مثال عددی (در قالب هشت ویدئو به مدت حدود چهار ساعت که تماما طی اردیبهشت 1405 تولید شدند) به مجموعه ویدئوهای آموزشی استانداردهای حسابداری (سرفصل 3: حسابداری سرمایه‌گذاریها) مراجعه کنید.